- عنوان مقاله : برهمکنش مرجعیت، حکومت و جامعه در دوران مرجعیت آیتالله بروجردی
- تاریخ نگارش/ ارائه : پاییز ۱۳۹۲
- نوع مقاله : علمی ـ پژوهشی (مجلات)
- محل انتشار : فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام و ایران (شماره ۲۱ – پیاپی ۱۱۱ – سال ۲۴– صفحات ۱۱۶-۷۵)
چکیده:
مرجعیت شیعه در تحولات اجتماعی ـ سیاسی معاصر ایران، حضوری پررنگ و با نقشهای متفاوت و احیاناً متضاد داشته است. چنین حضوری، گاه در جهت کنشگری و مبدا تغییر واقع شدن بوده است (نظیر حضور فعال شماری از علما و مراجع برجسته در جریان انقلاب مشروطه) و گاه سویهی تاثیرپذیری و واکنشگری در مواجهه با تحولات را داشته است (نظیر مواجهه با مدرنیزاسیون اجباری رضاشاه در ایران) و گاه نیز در قالب سکوت و انفعال بروز یافته است (نظیر سکوت مرجع وقت شیعه در تعارض دولت مصدق با دربار و دولت انگلیس در جریان ملی کردن صنعت نفت). در هر صورت، چنین نبوده که مرجعیت همواره پیشقراول یا دنبالهروی تحولات اجتماعی بوده باشد؛ بلکه به مانند گروههای اجتماعی دیگر، مرجعیت نیز به مثابهی عاملی اجتماعی، در مواجهه با این تحولات، هم تاثیرگذار بوده و هم تاثیرپذیر؛ هم دچار قبض و محدودیت و افول گردیده و هم به بسط نفوذ و گسترهی عمل خود پرداخته است. مفروض گرفتن چنین جایگاهی برای مرجعیت، مقدمتاً برای ما این نتیجه را در پی دارد که در بررسی سیر تاریخی مرجعیت شیعه در ایران، خود را به مناسبات، تحولات و تعاملات درونی مرجعیت و حوزهی علمیه محصور نکرده و بلکه مرجعیت را در زمینهی بزرگتر اجتماعی ـ سیاسی مورد بررسی قرار دهیم.
این مقاله با مفروض گرفتن این مساله به بررسی سیر تاریخی مرجعیت و برهمکنش آن با جامعه و حکومت در دورهی مرجعیت واحد آیتالله بروجردی میپردازد. این بررسی با اتکای به دادههای شفاهی حاصل از گفتگو با ملازمان، نزدیکان و شاگردان آیتالله بروجردی و همچنین منابع تاریخی و مقالات پژوهشی مرتبط، برهمکنش مرجعیت با جامعه و حکومت را در چهار محور «بررسی زمینهی اجتماعی ـ سیاسی»، «بررسی وضعیت حوزهی علمیه»، «مناسبات مرجعیت و جامعه» و «مناسبات مرجعیت و نظم سیاسی» مستقر پی میگیرد.
واژگان کلیدی: آیتالله بروجردی، مرجعیت و حکومت، مرجعیت و جامعه.
Interaction between Shia Cleric Authority (Marja’iat), State and Society in Iran (1303-1340; 1924-1961)
Shi’a Marja’iat[1] in Iran carries a great potencies and capabilities in socio-political changes of Iran. In contemporary history of Iran, the performance of Marjai’iat varies. Sometimes it has been an activist approach with the Ulama as acting agent. This may historically recall the influential presence of Ulama in Constitutional Revolution of Iran in 1303/1924. However, this performance has sometimes been in the form of reaction to some external changes. At this time they may be considered as reacting agent to stand against a significant issue like the rise of Ulama against imposed modernization at Reza Shah reign. Finally, this performance has been sometimes formulated in passive attitude, neutrality and renunciation. The illustration of this kind would be the neutrality and conservatism of General Marja’iat of Time, Ayatollah Broujerdi, against conflict between the national nront and Royal forces in coalition with Britain during Dr. Mosaddegh state. Accordingly, as a social agent, Marjaiiat, has had both active-effective and passive-influenced characteristics like other social groups in society. Significantly, studying Marjaiiat in Iran should not be restricted to Howze Elmieh (seminary) as it rather to be considered in a wider socio-political context.
Assuming the latter point, this paper attempts to study the historical evolution of Marja’iat and its interaction with society and state during General Marja’iat of Ayatollah Broujerdi. Relying on oral data, collected from interviewing close companions and students of Ayatollah Broujerdi as well as using related historical sources, this paper studies Ulama interaction with society and state. The paper has been organized on four topics: Socio-political backgrounds, The situation of Hawze Elmie (Seminary), Marja’iat and society and finally Marja’iat and the political order.
[۱] . The highest position in priests and religious officials hierarchy in Shi’a religion.
مشاهده مقاله در وبسایت مجله تاریخ اسلام و ایران (دانشگاه الزهراء)
