کمال رضوی[۱]
مقالهی ارائهشده به سمینار بینالمللی شریعتی و آینده علوم انسانی (انجمن جامعهشناسی ایران ـ ۲۳ آذر ۱۳۹۴)
چکیده
کتاب «امت و امامت» علی شریعتی که در زمان حیات وی با عنوان «جامعه شناسی امت و امامت» نیز منتشر شده، از معدود متونی است که با رویکردی جامعهشناختی به تحلیل امامت در تشیع پرداخته است. مسائل کلیدی و مهمی در این کتاب طرح شده که غالب این مسائل، در سایهی یکی از آنها (دموکراسی هدایتشده) باقی ماندهاند و آنچنان که باید محل توجه نبودهاند. اصل داعیهی شریعتی این است که قصد دارد به جای نگرش کلامی و الهیاتی به اصل امامت، از منظر جامعهشناختی به این اصل بپردازد. شریعتی مفروضات و نظریات جدیدی در خوانش امامت پیش روی خواننده نهاده که بیسابقه بوده و حتی پس از چند دهه همچنان محل تامل است. بررسی تطبیقی مفهوم امت در نسبت با مفاهیم دهگانه (ملت، قبیله، قوم، اجتماع، نژاد و ….) و پرداخت نظری این مفهوم با رویکردی جامعهشناختی، بحث از الگوهای همپیوندی افراد جامعه و نشان دادن مبنای پیوند افراد در امت با مطالعهی تطبیقی با اومانیسم و مارکسیسم، طرح مسالهی امکان یا امتناع تحقق دموکراسی و شورا در جامعهی نوپای اسلامی پس از پیامبر و پیش روی نهادن پرسشهای جدی در این زمینه، رویکرد نقادانه به دموکراسی رایج در غرب و نشان دادن فرآیند رایسازی در این نظامهای سیاسی و در نهایت کوشش برای نشاندن امامت در چنین جایگاه و مفهومی، جملگی از نوآوریها و مزیتهای «امت و امامت» هستند که چنانکه گفته شد، عمدتاً در سایهی تز دموکراسی هدایتشده باقی مانده و کمتر مورد توجه بودهاند. نگاه جامعهشناختی شریعتی به نظام امامت در تشیع در شرایطی در صحن عمومی جامعه طرح میشود که نه تنها چیزی با عنوان «جامعهشناسی تشیع» در آن زمان مطرح نبوده، که کمتر از یک دهه از عمر جامعهشناسی در ایران میگذشته است. این مساله، به خودی خود، اهمیت و جایگاه «امت و امامت» را در منظومهی جامعهشناسی تشیع به مثابهی یک متن مبنایی نشان میدهد.
مقالهی پیش رو به ارزیابی جایگاه تحلیل شریعتی از امامت در تشیع از منظری جامعهشناختی میپردازد و میکوشد برخی ابعاد مغفول در معرفی و تحلیل این متن را مشخص کند. مقاله در دو بخش تنظیم شده است؛ در بخش نخست به ارائهی تصویری کلی از متن کتاب شریعتی خواهم پرداخت و سپس جایگاه این کتاب از منظر جامعهشناختی مورد ارزیابی و تحلیل قرار خواهد گرفت.
دریافت کتاب چکیده مقالات همایش
[۱]. دانشجوی دکتری جامعهشناسی دانشگاه شهید بهشتی k_razavi@sbu.ac.ir
